Nhu cầu tăng tốc máy tính cũ là câu chúng tôi nghe gần như mỗi tuần.
Khách mang tới đủ loại máy, từ laptop văn phòng bảy năm tuổi tới máy bàn sinh viên dùng lại từ đời anh chị.
Đa số không có tiền nâng cấp RAM hay đổi ổ cứng mới. Họ chỉ muốn máy bật lên đỡ ì, mở Word, Excel không phải chờ.
Tin vui là phần lớn trường hợp không cần mua thêm linh kiện gì cả. Chỉ cần biết đúng vài thao tác, máy chạy Windows nhiều năm tuổi vẫn nhanh lại đáng kể.
Bài này chúng tôi kể lại đúng những gì đội ngũ vẫn làm mỗi lần gặp máy ì. Từ nguyên nhân, cách xử lý, tới cách giữ máy không ì trở lại.
Vì Sao Máy Tính Cũ Ngày Càng Chạy Chậm Theo Thời Gian
Máy mới mua thường chạy mượt. Nhưng sau vài năm sử dụng, máy lại chạy ì hẳn đi.
Nguyên nhân đầu tiên nằm ở chỗ máy tính “phình” dần theo thời gian. Mỗi phần mềm cài vào đều để lại vài file cấu hình, vài tiến trình chạy ngầm dù bạn không mở tới nó.
Sau vài năm, ổ cứng và bộ nhớ phải gánh hàng trăm thứ lặt vặt như vậy. Chúng tôi từng mở một máy văn phòng bảy năm tuổi, đếm được hơn 40 phần mềm đã cài. Chủ máy chỉ nhớ tên chưa tới mười cái, phần còn lại cứ nằm đó âm thầm ăn tài nguyên.
Nguyên nhân thứ hai dễ nhận ra hơn: quá nhiều chương trình tự khởi động cùng Windows. Nói dễ hiểu, đây là những phần mềm tự bật ngay khi mở máy, dù bạn chưa cần dùng tới.
Skype, phần mềm diệt virus phụ, công cụ cập nhật driver, ứng dụng đồng bộ ảnh… mỗi thứ đều chiếm một ít RAM và CPU. Chiếm ngay từ giây đầu tiên, dù bạn chưa đụng tới chúng.
Máy càng cũ, CPU càng yếu, cảnh mở hàng chục chương trình cùng lúc càng khiến máy ì thêm.
Ổ Cứng Đầy Và Phân Mảnh Cũng Là Thủ Phạm Âm Thầm
Nguyên nhân thứ ba nằm ở ổ cứng – phần nhiều người ít để ý nhất. Ổ đầy trên 85-90% dung lượng khiến Windows không còn đủ chỗ trống để sắp xếp dữ liệu tạm.
Với ổ cứng cơ – tức HDD, loại đĩa quay truyền thống – dữ liệu còn bị phân mảnh. Nghĩa là các phần của một file bị rải rác nhiều chỗ trên đĩa, thay vì nằm liền nhau. Đầu đọc phải di chuyển nhiều hơn để ghép chúng lại, nên đọc file chậm hẳn đi.
Đó là lý do máy bảy, tám năm tuổi dùng ổ cứng cơ thường ì hơn hẳn máy dùng ổ SSD. SSD – ổ cứng thể rắn, không có bộ phận quay – đọc ghi nhanh hơn nhiều.
Sai lầm chúng tôi hay gặp nhất: nhiều người thấy máy ì liền nghĩ ngay tới việc mua thêm RAM. Trong khi vấn đề thật ra nằm ở ba nguyên nhân vừa kể trên.
Có khách từng bỏ tiền nâng RAM từ 4GB lên 8GB mà máy vẫn ì y như cũ. Vì phần mềm rác và chương trình khởi động vẫn còn nguyên đó. Trước khi tính chuyện nâng cấp, xử lý ba phần trên luôn là bước nên làm đầu tiên.
Cách Tăng Tốc Máy Tính Cũ Mà Không Cần Nâng Cấp Phần Cứng
Biết nguyên nhân rồi, phần xử lý không khó. Chỉ cần làm đúng thứ tự và đều tay là được.
Dưới đây là những việc chúng tôi luôn làm đầu tiên trên bất kỳ máy nào mang tới.
Dọn Phần Mềm Thừa Và File Rác Trước Tiên
Việc đầu tiên là ngồi lọc lại danh sách phần mềm đã cài. Vào Settings (Cài đặt), chọn Apps (Ứng dụng), bạn sẽ thấy toàn bộ phần mềm trên máy, sắp xếp được theo dung lượng.
Cái nào không nhớ mình từng dùng, hoặc dùng lần cuối cách đây cả năm, gỡ luôn không tiếc.
Sau đó dọn tiếp file rác bằng công cụ có sẵn trong Windows, tên Disk Cleanup (dọn ổ đĩa). Gõ “Disk Cleanup” vào ô tìm kiếm là ra. Chọn ổ C, tick hết các mục rồi bấm dọn.
Với máy chưa dọn bao giờ, bước này có thể giải phóng vài chục GB. Đủ để máy dễ thở hơn hẳn ngay lần khởi động kế tiếp.
Tắt Bớt Chương Trình Tự Khởi Động Cùng Windows
Xong bước dọn dẹp, tới lượt danh sách khởi động cùng máy. Mở Task Manager bằng cách nhấn tổ hợp Ctrl + Shift + Esc.
Qua tab Startup (Khởi động), Windows sẽ tự chấm điểm mức ảnh hưởng của từng phần mềm. Vài nguyên tắc chúng tôi hay áp dụng:
- Tắt hết phần mềm ghi “High impact” (ảnh hưởng cao) mà bạn không cần dùng ngay lúc mở máy.
- Giữ lại phần mềm diệt virus chính – đây là thứ nên chạy nền, đừng tắt.
- Với phần mềm đồng bộ đám mây như OneDrive, chỉ giữ một cái đang thật sự dùng.
Chỉ riêng bước này, nhiều máy khách chúng tôi từng xử lý đã giảm được 20-30 giây thời gian khởi động. Có máy còn giảm nhiều hơn thế.
Một điều hay bị bỏ qua: máy chạy mượt rồi chưa chắc mọi thứ đã nhanh. Có khách từng phàn nàn máy tăng tốc rồi mà mở web vẫn chậm rì. Hoá ra vấn đề nằm ở tốc độ tải trang của chính website đang truy cập, không phải ở máy. Chúng tôi có bài tốc độ tải trang web chậm ảnh hưởng ra sao. Đáng đọc nếu bạn hay làm việc trên trình duyệt cả ngày.
Dùng Công Cụ Tối Ưu Ổ Đĩa Có Sẵn Trong Windows
Với máy còn dùng ổ cứng cơ, Windows có sẵn công cụ chống phân mảnh. Tên đầy đủ là Defragment and Optimize Drives.
Gõ tên này vào ô tìm kiếm, chọn ổ C, bấm Optimize. Máy sẽ sắp xếp lại dữ liệu cho gọn, đọc ghi nhanh hơn.
Lưu ý: bước này chỉ hợp với ổ cứng cơ (HDD). Nếu máy đã dùng ổ SSD thì không cần chống phân mảnh. Làm vậy còn phản tác dụng, vì SSD hoạt động theo cơ chế khác hẳn.
Sai Lầm Nhiều Người Mắc Khi Tự Làm
Trong Task Manager, đừng vội tắt hết những thứ mình không nhận ra tên. Có mục nghe lạ nhưng lại là dịch vụ hệ thống quan trọng, tắt nhầm có khi máy lỗi nặng hơn.
Một sai lầm khác: tải phần mềm “dọn dẹp máy tính miễn phí” trôi nổi trên mạng. Nhiều phần mềm loại này tự cài thêm quảng cáo, thậm chí thanh công cụ lạ vào trình duyệt. Máy không nhanh lên mà còn nặng thêm.
Chúng tôi luôn khuyên khách chỉ dùng công cụ có sẵn trong Windows như đã nói ở trên. Vừa an toàn, vừa đủ dùng cho máy gia đình, văn phòng thông thường.
Duy Trì Hiệu Suất Máy Tính Ổn Định Sau Khi Tối Ưu
Tối ưu một lần rồi bỏ quên là sai lầm phổ biến nhất chúng tôi thấy. Máy chạy nhanh được vài tuần rồi lại ì như cũ, vì thói quen dùng máy không đổi.
Có một khách quen bên chúng tôi, chủ một cửa hàng nhỏ, cứ sáu tháng lại mang máy tới than ì.
Lần nào chúng tôi dọn cũng thấy y hệt lần trước. Vẫn là cài đủ thứ phần mềm dùng thử, tải phim về xem rồi quên xoá, ổ cứng đầy gần hết.
Sau lần thứ ba, chúng tôi hẹn khách đặt lịch tự dọn máy mỗi tháng một lần, chỉ mất mười lăm phút. Từ đó tới giờ máy không còn ì như trước.
Nguyên tắc chúng tôi khuyên khách giữ lại rất đơn giản. Mỗi tháng dành vài phút chạy lại Disk Cleanup, kiểm tra danh sách khởi động một lượt, gỡ phần mềm nào không còn dùng.
Trước khi cài thêm phần mềm mới, tự hỏi có thật sự cần không, hay chỉ dùng một lần rồi bỏ. Càng ít phần mềm nằm im trên máy, máy càng ít việc phải gánh mỗi lần khởi động.
Mẹo nhỏ chúng tôi hay dùng: đặt nhắc lịch ngày mùng 1 hàng tháng ngay trong điện thoại. Vậy là không quên bước dọn máy định kỳ.
Theo Dõi Ổ Cứng Và Những Yếu Tố Đi Kèm
Ngoài phần mềm, dung lượng ổ cứng cũng nên để mắt định kỳ. Windows có sẵn thanh hiển thị dung lượng ngay trong This PC (Máy tính này).
Ổ nào chuyển sang màu đỏ nghĩa là gần đầy, cần dọn sớm trước khi máy ì trở lại.
Với máy dùng để làm việc cả ngày, tốc độ máy chỉ là một phần của hiệu suất. Ghế ngồi, tư thế làm việc cũng ảnh hưởng không kém. Ngồi sai tư thế cả buổi thì máy có nhanh mấy cũng khó tập trung. Chúng tôi có bài kinh nghiệm chọn ghế ngồi máy tính nếu bạn đang cần đổi chỗ ngồi làm việc cho thoải mái hơn.
Còn nếu chiếc máy đó ngày ngày gánh luôn việc bán hàng online, tốc độ máy mượt vẫn chưa đủ để giữ khách. Gian hàng, thiết kế website bán hàng chuyên nghiệp cũng cần được đầu tư song song. Khách chờ trang tải chậm thường bỏ đi trước khi kịp xem hết sản phẩm.
Máy Cũ Không Cần Đổi Mới, Chỉ Cần Chăm Đúng Cách
Không phải máy tính cũ nào cũng cần thay. Phần lớn trường hợp chúng tôi gặp chỉ cần dọn đúng chỗ, tắt đúng thứ. Giữ thói quen kiểm tra định kỳ là máy chạy lại ổn. Tiền nâng cấp phần cứng để dành đó. Khi nào máy thật sự đuối – kiểu chạy phần mềm nặng, dựng video, chơi game cấu hình cao – hẵng tính tới.
Nếu bạn vừa làm theo các bước ở trên mà máy vẫn ì, khả năng cao phần cứng đã tới hạn thật. Không còn chỗ để tối ưu thêm nữa. Còn nếu chưa thử, hãy bắt đầu từ bước dọn phần mềm và tắt khởi động thừa trước. Hai bước đó tốn ít công nhất mà hiệu quả thấy rõ ngay lần khởi động kế tiếp. Chúng tôi vẫn cập nhật thêm nhiều tài liệu tin học khác. Bạn ghé qua khi cần thêm mẹo dùng máy tính, Word hay Excel cho công việc hằng ngày.
